Φίλες και φίλοι,
Σήμερα, ημέρα που τιμά και ευλαβώς προσκυνά όλος ο ορθόδοξος κόσμος την Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, εορτάζουμε διπλά εδώ στο χωριό μας, στην Ενορία του Μαρουλά, καθώς συμπληρώνεται μισός αιώνας από την οικοδόμηση του ιερού τούτου ναού. Αλλά μαζί με εμάς, το πιστό πλήρωμα της εκκλησίας του Χριστού, συνεορτάζουν μαζί μας η ορατή και η αόρατος κτήση που περιβάλλουν το χωριό ή συνδέονται με αυτό. Έτσι λοιπόν γιορτάζουν μαζί με τούτον τον ναό και όλοι οι άλλοι ναοί της Ενορίας, γιορτάζουν οι γειτονιές του χωριού και της υπαίθρου της μαρουλιανής περιφέρειας, γιορτάζουν οι απανταχού μαρουλιανοί και μαρουλιανές, οι εδώ και οι μεταστάντες στον ουρανό, γιορτάζουν μαζί μας από τον Ουρανό οι αείμνηστοι αρχιερείς κυρός Στυλιανός Χαρκιανάκης, γενέτειρα του οποίου είναι ο Μαρουλάς και ο Μητροπολίτης Κρήτης την περίοδο του Μεσοπολέμου Τιμόθεος Βενέρης, που διατηρούσε εξοχική κατοικία στο χωριό.
Για τον λόγο αυτό θα ήθελα να κάμω μια συνοπτική αναφορά στον χριστιανικό κόσμο του Μαρουλά, υλικό και άυλο, σωματικό και πνευματικό. Ο Μαρουλάς διατρέχει όλες τις ιστορικές περιόδους από την ύστερη μινωική (1400 π.Χ.) οπότε είχε γνωρίσει λαμπρές ημέρες έως σήμερα. Η αρχαία παρουσία ανθρώπων στον χώρο, μας κάνει να πιστεύομε ότι το πρώτο θυσιαστήριο στον Άγιο Τριαδικό Θεό δε θα άργησε να θεμελιωθεί στον τόπο τούτο, μετά την ίδρυση των πρώτων εκκλησιών από τους Αποστόλους και την δράση του Αγίου Τίτου στο νησί. Τα εκκλησιαστικά[1] τοπωνύμια που χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα μας πιστοποιούν το γεγονός αυτό και την σύνδεση με την χριστιανοσύνη[2] (Καμπανάρι, Μετόχια, Μοναστηρικιά, Φώτες κ.ά.).
Πέρα από το έντονο βενετσιάνικο χρώμα του χωριού, το πλήθος των εκκλησιών, παλαιών και νεότερων, που θα συναντήσει ο επισκέπτης καθώς διαβαίνει τα στενά κι ανηφορικά δρομάκια του Μαρουλά και της γύρω περιοχής, θα του δημιουργήσουν ένα αίσθημα θρησκευτικής κατάνυξης. Ορισμένες είναι πολύ παλαιές, όπως για παράδειγμα ο σπηλαιώδης ναός του Αγίου Αντωνίου.
Πριν τους Τούρκους είχε δεχτεί συντονισμένη επίθεση εκλανιτινισμού από τους καθολικούς το ορθόδοξο πλήρωμα, προσπάθεια που δόξα τω Θεώ δεν απέδωσε. Στη διάρκεια της μέσης και ύστερης Ενετοκρατίας, οικοδομούνται πολυάριθμοι ναοί, που αποτελούν συνήθως παραλλαγές του μονόχωρου καμαροσκέπαστου ναού. Ιδιαίτερα, από τα μέσα του 16ου αιώνα, αρχίζουν να οικοδομούνται πλήθος ναών, χάρη στην αλλαγή της πολιτικής των Bενετών απέναντι στους Ορθόδοξους[3], εξαιτίας του κινδύνου της επικείμενης τουρκικής κατάκτησης[4]. Πολλές είναι ιδιωτικές, ενώ συχνά οικοδομούνται εντός των φέουδων ευγενών[5]. Την περίοδο αυτή πρέπει να οικοδομήθηκαν και οι περισσότεροι ναοί του χωριού (Αγ. Άννα, Αγ. Νικόλαος, κατεστραμμένος ναός της Παναγίας στο κέντρο του χωριού, Ανάληψη του Σωτήρος Χριστού στην Πλακωτή κ.ά.).
Ας δούμε όμως λίγα πράγματα για κάθε ένα ναό ξεχωριστά.
Προφήτης Ηλίας
Πρόκειται για μια πολύ παλιά εκκλησία, της βυζαντινής ή ενετικής εποχής, χτισμένη νότια του οικισμού πάνω στον ομώνυμο λόφο του Προφήτη Ηλία και θεωρείται ο προστάτης του χωριού.
Υπάρχει ένας μύθος, που διηγούνται οι κάτοικοι του Μαρουλά, σύμφωνα με τον οποίο οι Τούρκοι κατακτητές πολλές φορές προσπάθησαν να χαλάσουν την εκκλησία αυτή, αλλά κάθε φορά που επιχειρούσαν κάτι τέτοιο αποτύγχαναν, καθώς όπως πλησίαζαν στο Ναό, άσπρα σύννεφα τον κάλυπταν και ήταν αδύνατο να δουν που βρίσκεται και να τον καταστρέψουν.
Αγία Παρασκευή
Πρόκειται για τον κοιμητηριακό Ναό της Ενορίας, τα τελευταία τουλάχιστον 120 χρόνια. Χαρακτηριστική είναι η εντοιχισμένη πέτρινη ενεπίγραφη πλάκα βυζαντινού ιδιώματος, που βρίσκεται τοποθετημένη στο εσωτερικό του Ναού, ακριβώς πάνω απ’ την Αγία Τράπεζα του Ιερού της εκκλησίας.
Αγία Άννα
Τα οξυκόρυφα τόξα στο εσωτερικό του ναού της Αγίας Άννας μαρτυρούν ότι κτίστηκε την Ενετική περίοδο[6]. Να σημειώσουμε επίσης, ότι κατά την Ιερά Πανήγυρη του Ναού το έτος 1994 στη Θεία Λειτουργία χοροστάτησε ο Μακαριστός Μητροπολίτης Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου Θεόδωρος Τζεδάκης.
Μεταμόρφωση Του Σωτήρος Χριστού
Πρόκειται για τον καθεδρικό ναό του χωριού, ανακαινισμένο πλήρως επί Κρητικής Πολιτείας, καθώς ο μονόκλιτος ναός ήταν σε μεγάλο βαθμό κατεστραμμένος από τους Τούρκους κατά το 2ο μισό του 19ου αιώνα. Στον ναό υπάρχουν αφιερωματικές εικόνες από τον αείμνηστο Μητροπολίτη Ρεθύμνης Τιμόθεο Βενέρη.
Το Γενέθλιο της Θεοτόκου
Στο κέντρο του χωριού, στην πλατεία που σήμερα βρίσκεται κτισμένο το μικροσκοπικό εκκλησάκι αφιερωμένο στο Γενέθλιο της Θεοτόκου, βρισκόταν κατά τον 19ο αιώνα ναός αφιερωμένος στην Υπεραγία Θεοτόκο. Το ναό αυτό, κατέστρεψαν εξαγριωμένες ορδές Τούρκων, στα χρόνια της επανάστασης του 1866, ενώ η ανοικοδόμηση έγινε το 1999. Το παρεκκλήσι οικοδομήθηκε στον χώρο που καταλάμβανε το Ιερό της ερειπωμένης εκκλησίας.
Άγιος Αντώνιος και Άγιος Νικόλαος
Πρόκειται για δίκλιτο Ναό στο κέντρο του χωριού, του οποίου το ένα κλίτος, εκείνο του Αγίου Αντωνίου, βρίσκεται κατά το μεγαλύτερο μέρος του εντός μικρού βραχώδους σπηλαίου. Τα δύο κλίτη χωρίζονται μεταξύ τους με χαμηλή καμάρα, μέγιστου ύψους 185 εκατοστών. Πιθανότατα το κλίτος του Αγίου Νικολάου να χτίστηκε σε δεύτερο χρόνο, όπως δείχνει και η ναοδομία των δύο μερών[7] και η καμάρα να είναι μεταγενέστερη. Κατά πάσα πιθανότητα αυτός ήταν ο λατινικός ναός του χωριού, παρόλο που οι λατινικοί ναοί στην ενδοχώρα του νησιού ήταν ελάχιστοι[8], εν τούτοις η αποδεδειγμένη παρουσία τζαμιού στον Μαρουλά, μάς επιτρέπει την βάσιμη υπόθεση ότι και οι προηγούμενοι κατακτητές θα είχαν δημιουργήσει το δικό τους λατρευτικό χώρο. Εξάλλου είναι χαρακτηριστική η γειτνίαση των λατρευτικών κέντρων Ελλήνων, Ενετών και έπειτα Τούρκων, τα οποία βρίσκονται όλα στο κέντρο του χωριού σε μια ακτίνα λίγων δεκάδων μέτρων.
Άγιος Γεώργιος
Ξωκλήσι πετρόχτιστο, ανακαινισμένο πλήρως. Ο ναός πρέπει να δέχτηκε τη μανία των Οθωμανών κατά την επανάσταση του 1897 με αποτέλεσμα τη μερική καταστροφή του.
Ανάληψη Του Σωτήρος Χριστού
Ένας ακόμη ναός της ενετικής εποχής που είναι οικοδομημένος στην περιοχή Πλακωτή, νοτιοανατολικά του οικισμού του Μαρουλά.
Άγιοι Ραφαήλ, Νικόλαος και Ειρήνη
Ναός πετρόκτιστος, κατασκευασμένος τα έτη 1995-1996.
Άγιος Στυλιανός
Ο πετρόχτιστος ναός οικοδομήθηκε το έτος 2006 σε αγροτική θέση[9], σε μικρή απόσταση απ’ την Ιερά Μονή Αγίας Αναστασίας της Ρωμαίας.
Δίκλιτος Ναός της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού και του Αγίου Πνεύματος
Πρόκειται για πετρόκτιστο ναό, ο πρώτος του νέου οικισμού του Μαρουλά, Δίλοφο, 800 περίπου μέτρα δυτικά του χωριού. Τον Σεπτέμβριο του 2006 ο τοπικός Μητροπολίτης, Μακαριστός Άνθιμος Συριανός, θέτει τον θεμέλιο λίθο, ενώ δύο χρόνια αργότερα στις 16 Ιουνίου 2008 «λειτουργείται» για πρώτη φορά.
Ιερός Ναός Αγίων Πορφυρίου και Παϊσίου
Νέος ναός της Ενορίας Μαρουλά που πανηγυρίζει δύο φορές τον χρόνο, στις 2 Δεκεμβρίου και στις 12 Ιουλίου. Πρόκειται για τον πρώτο ιερό ναό της ορθοδοξίας που οικοδομήθηκε στην μνήμη των νέων αυτών αγιορειτών αγίων μας, ο θεμέλιος λίθος τέθηκε από τον νυν Κρήτης Ευγένιο το 2017 και λειτουργήθηκε πρώτη φορά το 2018.
Μονή Αγίας Αναστασίας της Ρωμαίας
Την 1η Αυγούστου 2009 πραγματοποιήθηκαν τα θυρανοίξια τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ[10], ενώ τα θυρανοίξια του ιερού ναού της Αγίας Αναστασίας της Ρωμαίας πραγματοποιήθηκαν το Σάββατο 20 Φεβρουαρίου 2010. Πρόκειται για την πρώτη στην Ελλάδα Ιερά Μονή προς τιμήν της Αγίας Αναστασίας της Ρωμαίας. Η Μονή, η οποία βρίσκεται σε ένα πανέμορφο χώρο, μέσα στον Μαρουλιανό ελαιώνα έχει απέραντη θέα προς το Κρητικό Πέλαγος.
Πλέον πρόσφατο ευλαβές «απόκτημα» της ενορίας μας, ο ναός της Αγίας Ειρήνης Χρυσοβαλάντου που λειτουργήθηκε για πρώτη φορά τον περασμένο Ιούλιο.
Και θα ολοκληρώσουμε το σύντομο αυτό νοερό ταξίδι, με τη σκέψη και τον λόγο, στους ιερούς ναούς της Ενορίας λέγοντας δυο λόγια για τον εορτάζοντα τούτον ιερό ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου
Πρόκειται για νεόκτιστο πέτρινο ναό, ο οποίος θεμελιώθηκε το 1970 απ’ τον Ιερέα Αντώνιο Ανδρεαδάκη, αποπερατώθηκε λίγα χρόνια μετά υπό την επιστασία του ιερέα Νικολάου Κοπανάκη, ενώ εγκαινιάσθηκε απ’ τον αείμνηστο Επίσκοπο Τίτο Συλλιγαρδάκη.
Τη δεκαετία του 1990 ξεκίνησε η αγιογράφηση του Ναού, η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Σήμερα όμως, φίλες και φίλοι, συνεορτάζουν μαζί με μας και οι ψυχές όσων κεκοιμημένων έζησαν λίγο ή περισσότερο σε τούτον τον τόπο. Κι αξίζουν δυο λόγια να ειπωθούν για τους ιερείς και 2 ακόμα πρόσωπα που συνέδεσαν την διαδρομή τους με το χωριό.
ΤΙΜΟΘΕΟΣ ΒΕΝΕΡΗΣ
Ο Τιμόθεος, Βενέρης διετέλεσε[11] επίσκοπος Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου επί σειρά ετών (1916-1934) και εν συνεχεία υπήρξε ο 72ος Μητροπολίτης Κρήτης (1934-1941)[12]. Και στις δύο θέσεις απ’ τις οποίες υπηρέτησε την Εκκλησία της Κρήτης, άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα της προσωπικότητάς του[13].
Απέκτησε, αρχικά την δεκαετία του 1910, μια πρώτη κατοικία στου Μαρουλά και την επόμενη δεκαετία μια δεύτερη, το λεγόμενο μέχρι σήμερα Δεσποτικό. Κι οι δύο αυτές κατοικίες έχουν ενετικά στοιχεία. Οπωροφόρα δέντρα, μποστάνια, κυπαρίσσια, πολύχρωμες βοκαμβίλιες και άλλα πολλά, συνέθεταν μια παραδεισένια εικόνα από χρώματα κι αρώματα στους κήπους των σπιτιών αυτών.
Ο Τιμόθεος συνέχισε να επισκέπτεται συχνά την εξοχική του κατοικία στον Μαρουλά, ακόμη και μετά το 1934, αφότου έγινε Μητροπολίτης Κρήτης και εγκαταστάθηκε στο Ηράκλειο. Αξίζει να τονιστεί ότι δημιούργησε φιλικές σχέσεις με τους χωριανούς. Η σχέση του Τιμόθεου με το χωριό ήταν σχέση αγάπης, δεν ήταν απλώς ένας επισκέπτης. Σώζεται ακόμη η αφιερωματική εικόνα της Θεοτόκου, στον ναό της Μεταμορφώσεως, στην κάτω δεξιά γωνία της οποίας διαβάζουμε: Αφιέρωμα του Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου Τιμοθέου Βενέρη με ημερομηνία 1927.
Επίσης, η έλευσή του ήταν η αιτία να χαραχθεί και να δημιουργηθεί ο πρώτος αμαξωτός δρόμος για τον Μαρουλά μέσω Τσεσμέ, κι έτσι «του Μαρουλά η στράτα» να γίνει λιγάκι πιο βατή. Το αμάξι του Τιμόθεου ήταν το πρώτο που κύλησε τις ρόδες του μέχρι τον Μαρουλά, γύρω στα 1929[14].
Ο Τιμόθεος Βενέρης ως Επίσκοπος της περιοχής την εποχή της εγκατάστασης των μικρασιατών προσφύγων στο Ρέθυμνο, διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην αποκατάστασή τους[15] και εκείνος φαίνεται να πρότεινε ως λύση διαμονής πλήθους μικρασιατών τον Μαρουλά[16], όντας ήδη «κάτοικος» του Μαρουλά ο ίδιος. Ήταν η έγνοια του Δεσπότη της περιοχής να «περιθάλψει» τους κατατρεγμένους, να μη κλείσει την πόρτα στους παρείσακτους, φοβούμενος μη λερώσουν την αυλή του[17].
ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ
Ο Μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Αυστραλίας και πάσης Ωκεανίας κυρός Στυλιανός Χαρκιανάκης γεννήθηκε τον Δεκέμβρη του 1935 στον Μαρουλά. Ο Στυλιανός, που αυτό ήταν και το κοσμικό του όνομα, φοίτησε και υπήρξε ένας απ’ τους διαπρεπείς μαθητές που έλαβαν τα πρώτα γράμματά τους στο δημοτικό σχολείο του Μαρουλά τα δύσκολα χρόνια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Αργότερα, έφηβος, θα αναχωρήσει από το χωριό για το εκκλησιαστικό γυμνάσιο και για σπουδές σε πανεπιστημιακές σχολές αλλά πάντα θα φέρει στην καρδιά του τον Μαρουλά, τον όποιον και επισκέπτονταν όσο συχνά του επέτρεπαν οι πάμπολλες αρχιεπισκοπικές υποχρεώσεις του στην μακρινή Αυστραλία. Πάντα μιλούσε με νοσταλγία για τον τόπο που γεννήθηκε, μεγάλωσε, κι ονειρεύτηκε.
Ιερείς του Μαρουλά
Η πρώτη αναφορά που έχουμε για ιερέα απ’ τον Μαρουλά, εντοπίζεται σε ενετικό νοταριακό έγγραφο[18] με χρονολογία 26 Οκτωβρίου 1598. Πρόκειται για ένα συμβόλαιο γάμου, όπου αναφέρεται ότι τα σπίτια που θα δοθούν στο γαμπρό[19] συνορεύουν «δυτικά και νότια με σπίτια που ανήκουν στο μοναστήρι της Αγίας Άννας, στο οποίο για τώρα λειτουργεί ο σεβαστός παπά-Κουρτίκης από το Μαρουλά»[20].
Στα 1655 συναντούμε στο χωριό τον παπά-Ανδρέα (Papa Andreias), ο οποίος εμφανίζεται να καταθέτει ως μάρτυρας στο δικαστήριο, σε υπόθεση διεκδίκησης κληρονομιάς τρίτων[21].
Ένας άλλος Μαρουλιανός ιερέας ήταν ο παπά-Μανιάς. Όπως γνωρίζουμε από κείμενο – συμβόλαιο[22] του έτους 1733 η χήρα πρεσβυτέρα Μαρία Μαγδαληνή, κάτοικος του Μαρουλά, κληροδοτεί στην Μονή Αρκαδίου κάποια περιουσιακά της στοιχεία στον Μαρουλά – σπίτια και κτήματα.
Κατά την επανάσταση του 1821 στον Μαρουλά, ιερέας του χωριού ήταν ο παπά-Γιώργης, τον οποίο έσφαξαν οι Τούρκοι σε επιδρομή τους στο χωριό[23] στις 17 Ιουνίου 1821.
Τον παπα-Γιώργη τον διαδέχθηκε στο δεύτερο τέταρτο του 19ου αιώνα[24], ο ιερέας Ιωάννης Μοσχάκης, ο οποίος απέκτησε τον σπάνιο αριθμό των 22 παιδιών! Αμέσως μετά απ’ αυτόν, ανέλαβε ένας εκ των γαμπρών του. Πρόκειται για τον αγωνιστή παπά-Μαρουλιανό, ο οποίος νυμφεύθηκε μια απ’ τις θυγατέρες του παπά-Γιάννη Μοσχάκη.
Ο Μαρουλάς είχε ήδη μετατραπεί σε άντρο των πιο αιμοβόρων Τούρκων. Εκεί είχαν τα κονάκια τους μερικοί απ’ τους πιο ισχυρούς Οθωμανούς του Ρεθύμνου. Όμως στα μέσα του 19ου αιώνα, ένας «πονοκέφαλος» εμφανίστηκε για τους Τούρκους στον Μαρουλά. Ένας ιερέας, που ενώ κρατούσε το Άγιο Δισκοπότηρο και τον Σταυρό, κάτω απ’ το αντερί ήταν ζωσμένος με «άρματα και φυσεκλίκια». Ένας αγωνιστής που θα γινόταν ο φόβος και ο τρόμος των Τούρκων της δυτικής Κρήτης. Ιερέας λοιπόν του Μαρουλά απ’ τα μέσα του 19ου αιώνα και μέχρι τις αρχές του καλοκαιριού του 1866 ήταν ο αγωνιστής παπά-Μαρουλιανός. Αυτός κι αν εορτάζει σήμερα!
Διάσπαρτα ονόματα ιερέων έχουν ακόμα διασωθεί.
Παντελής Μαραγκουδάκης
εφημέριος του Μαρουλά τα χρόνια της δεκαετίας του 1920 ή και πιο πριν.
Μιχαήλ Μαραγκουδάκης
Ιερέας του χωριού για αρκετά χρόνια τη δεκαετία του 1930.
Εμμανουήλ Καλλέργης
Απ’ το 1932 και για τα επόμενα 9 χρόνια[25] (1932 – 1941) ιερέας του Μαρουλά ήταν ο παπά-Μανώλης Καλλέργης απ’ τη Λούτρα, ο οποίος εκτελέστηκε απ’ τους κατακτητές Γερμανούς μαζί με άλλους Λουτριανούς το 1941.
Πετουσάκης Εμμανουήλ
Διετέλεσε για περίπου 6 χρόνια ιερέας του χωριού (1941 – 1946) στα ζοφερά χρόνια της γερμανοκατοχής. Ήταν εκείνος που δίχως φόβο, μαζί με λίγους συγγενείς του προέδρου του χωριού, αντιστασιακού και παππού μου εκ μητρός Ηλία Ανωμεριανάκη, έψαλε τη νεκρώσιμη ακολουθία, τη νύχτα μετά την εκτέλεσή του από τους Γερμανούς κατακτητές και τους εδώ συνεργάτες τους, καθώς με διαταγή της Γκεστάπο είχε απαγορευθεί να ψαλεί νεκρώσιμος ακολουθία.
Για πολλά χρόνια εφημέριοι του χωριού διετέλεσαν ιερομόναχοι από το Αρκάδι και το Αρσάνι, όπως ο Ιερομόναχος Αθανάσιος Τζαγκαράκης, ο πολύ αγαπητός κι αείμνηστος ηγούμενος Αρκαδίου Άνθιμος Καλπάκης[26], που διετέλεσε εφημέριος της ενορίας για πολλά χρόνια τις δεκαετίες του 50 και του 60, ο Ιερομόναχος Αγαθάγγελος Πηγουνάκης απ’ την Μονή Αρσανίου κ.ά.
Νικόλαος Κοπανάκης
Από το 1972 και μέχρι σήμερα ιερέας του χωριού είναι ο πατήρ Νικόλαος Κοπανάκης. Πρόκειται για το μακροβιότερο ιερέα που έχει διακονήσει, τον τελευταίο τουλάχιστον αιώνα, την ενορία. Γεννήθηκε στον Μαρουλά το έτος 1948, διάκονος χειροτονήθηκε το 1969 και ιερέας σε ηλικία 24 χρόνων, το 1972.
Χαρακτηριστικό γνώρισμα του καλλίφωνου ιερέα Νικολάου Κοπανάκη ήταν ο ζήλος του και η αγάπη του για την ανέγερση ή αποκατάσταση Ιερών χώρων. Τις τελευταίες δεκαετίες ανακαινίσθηκαν όλες οι εκκλησίες. Σχεδόν όλα τα χρόνια που ιερουργεί στον Μαρουλά, εξυπηρετεί ταυτόχρονα και κάποια άλλη ενορία. Την δεκαετία του 1970 για κάποια χρόνια τις ενορίες Κυριάννας, Μέσης και Αγίας Τριάδας, ενώ από το έτος 1982 και μέχρι σήμερα καλύπτει επιπλέον τις ανάγκες του χωριού Γιαννούδι.
Και θα ήθελα να ολοκληρώσω την αναφορά αυτή, φίλες και φίλοι, με την μνεία σε μια επουράνια ψυχή, η οποία κι αυτή είμαι βέβαιος ότι συνεορτάζει μαζί μας σήμερα, της οποίας μπορεί να μη γνωρίζουμε το όνομά της, μα γυμνά και τετραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ. Από την Μινωική εποχή, μα συστηματικά από τα τέλη της Βενετοκρατίας και καθ’ όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας και μέχρι τις μέρες μας, η γη βόρεια και δυτικά του Μαρουλά φιλοξενεί χιλιάδες ελαιόδεντρα, τα οποία μας χαρίζουν μέσα στους αιώνες τους υπέροχους καρπούς τους. Μια γρήγορη βόλτα να κάνει κανείς σήμερα στο χωριό θ’ ανακαλύψει περί τους 15 χώρους στους οποίους λειτουργούσαν κάποτε «φάμπρικες», εργαστήρια δηλαδή, σύνθλιψης του ελαιοκάρπου με σκοπό την παραγωγή ελαιολάδου.
Μία από τις φάμπρικες του Μαρουλά, κοντά στην εκκλησία της Αγίας Άννας, φαίνεται να έγινε ο τόπος του μαρτυρίου για ένα χριστιανάκι του χωριού. Ο Τούρκος ιδιοκτήτης της φάμπρικας, με αφορμή κάποια παιδική αταξία, όπως τις συνηθίζουν τα μικρά παιδιά, άρπαξε και πέταξε το παιδί στα μυλαράκια της φάμπρικας όπου καθώς εκείνα γύριζαν για το άλεσμα του ελαιοκάρπου, με αποτέλεσμα το παιδί να βρει τραγικό θάνατο. Με βάση τα στοιχεία, το γεγονός θα πρέπει να συνέβη περίπου στα μέσα του 19ου αιώνα. Όλες οι μαρτυρίες μέχρι σήμερα, Χριστιανών και Μουσουλμάνων, συμφωνούν ότι για μέρες μετά το έγκλημα εμφανίζονταν κάθε βράδυ φωτεινά καντηλάκια που τρεμόπαιζαν μέσα στη νύχτα τόσο στον τόπο του μαρτυρίου, στην φάμπρικα, όσο και στον τόπο ταφής του παιδιού. Αυτός προσδιορίζεται να είναι ο τάφος, που προγενέστερα του γεγονότος, υπήρχε και υπάρχει στον Αγ. Αντώνιο.
Όλες αυτές οι ψυχές και όλοι εμείς οι ζώντες, κι όλη η κτήση γύρω μας, συνεορτάζουμε σήμερα τα 50 χρόνια από την οικοδόμηση τούτου του θυσιαστηρίου και τόπου προσευχής στον Τριαδικό Θεό, αφιερωμένου στην Υπεραγία Θεοτόκο. Συγγνώμη για το μακροσκελές της ομιλίας και εύχομαι να μη λείψει κανείς μας, κατά το πνεύμα των ανωτέρω, από την εκατονταετηρίδα.
Χρόνια πολλά!
[1] Στην Αγία Άννα, Στον Άγι-Αντώνη, Στην Αγιά Παρασκή, Στην Παναγία, Στο Σωτήρα Χριστό Στο Σόχωρο τ’Αγι-Αντωνιού Στο Σόχωρο του Χριστού κ.ά.
[2] Αντωνογιαννάκης, 2003, σ. 254.
[3] Πρωτοβάθμια Ρεθύμνου, 1999, σ. 7.
[4] www.imra.gr, ανάκτηση 24/8/2009, ιστότοπος της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου.
[5] Τρούλης, 2000, σ. 104.
[6] Να σημειωθεί εδώ, ότι παρά την απουσία τοιχογραφιών στο ναό, σε ανακαίνιση που έγινε τα έτη 1995-1996, εμφανίστηκαν στη θέση του δεξιού εικονοστασίου χαράγματα με μολύβι, που απεικόνιζαν ιερέα ή Άγιο (;) και κάποια άλλα θρησκευτικά σύμβολα. Να ήταν προσχέδιο για κάποια αγιογραφία που δεν έγινε ποτέ; Δε γνωρίζουμε.
[7] Το πάχος του τοίχου μεταξύ των δύο κλιτών είναι αρκετά μεγάλο, ικανό ν’ ανταποκριθεί στις ανάγκες εξωτερικής τοιχοποιίας, ενώ και στην επικοινωνία των δύο χώρων εντός του Ιερού φαίνεται η εκ των υστέρων παρέμβαση του ανθρώπου προκειμένου να κοπεί ο βράχος και να πραγματοποιείται απρόσκοπτα η λατρεία και η λειτουργία του ναού.
[8] Μία ακόμη ανάλογη περίπτωση αποτελεί ο δίκλιτος ναός των Αγίων Νέστορα και Δημητρίου, στο Κατοχώρι, στην πεδιάδα των Χανίων, όπου και εδώ το μικρότερο κλίτος ανήκε στους Ορθοδόξους, ενώ το μεγαλύτερο στο λατινικό δόγμα (Μαδεράκης, 2008, σ. 189-190).
[9] Μοσχάκης, 2007, σ. 111-112.
[10] Εφημερίδα «Κρητική Επιθεώρηση», φύλλο της 4ης Αυγούστου 2009.
[11] Νέα Χριστιανική Κρήτη, τεύχη 7-8, Ρέθυμνον σ. 62-67.
[12] Το 1962, με την πράξη 812 του Οικουμενικού Πατριαρχείου, όλοι οι επίσκοποι Κρήτης έλαβαν τον τίτλο του μητροπολίτη, ενώ αργότερα, με την πράξη 283 της 28 Φεβρουαρίου 1967, η μητρόπολη Κρήτης ανακηρύχθηκε σε Αρχιεπισκοπή και ο μητροπολίτης Κρήτης σε Αρχιεπίσκοπο.
[13] http://ret-anadromes.blogspot.com, ανάκτηση στις 21/01 /009 και την εκεί βιβλιογραφία: Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Συμπληρωματικά Στοιχεία για τον Μητροπολίτη Κρήτης Βασίλειο Μαρκάκη (1872-1950), Ελλωτία τ. 9, Χανιά 2000-2001, σσ. 153- 174. Βλ. και βιβλιοκρισία από τον Ν. Τωμαδάκη, στην Ε.Ε.Κ.Σ. Δ΄, 1941, 247-250
[14] Μοσχάκης, 2007, σ. 47.
[15] Εφημερίδα Κρητική Επιθεώρησις, αρ. φ. 638 / 21-9-1922.
[16] Παρασκευάς, 2008(α), σ. 13.
[17] ό.π., αρ. φ. 641 / 15-10-1922.
[18] Γρυντάκης, 1990 (2), σ. 106, Νέα Χριστιανική Κρήτη, Περίοδος Β’, Τεύχη 28-29, Ρέθυμνο, 2009-2010, σ. 529, Τάλως, Περιοδική Έκδοση Ινστιτούτου Κρητικού Δικαίου, Τόμος ΙΔ’ (2006), Χανιά Κρήτης, σ. 371-373.
[19] Την εποχή εκείνη συνήθιζαν να δίνουν στο γαμπρό την προίκα της νύφης με συμβόλαιο, όπου το 10% περίπου ήταν δώρο προς το γαμπρό.
[20] «…, che al presente officia il reverendo papá Curtichi da Maroula…».
[21] Bayraktar, 2005, p. 111 (RŞS 57/227, evasit-i Receb 1065 / 17-26 May 1655).
[22] Παπιομύτογλου, 1995, σ. 214, Βήμα Ρεθύμνης, φύλλο 160/6-6-1931.
[23] Λαμπρινάκης, 1890.
[24] Μοσχάκης, 2007, σ. 78.
[25] Οι πληροφορίες για το έτος που ανέλαβε καθήκοντα ιερέα στον Μαρουλά ο παπά-Καλλέργης, καθώς και για το γεγονός της σύλληψης και εκτέλεσής του, οφείλονται στον αείμνηστο παπά-Μανώλη Σουμπασάκη. Μάς είπε ότι η πρώτη κηδεία που έκανε στο χωριό ο παπά-Καλλέργης ήταν του αδερφού του Αριστείδη, γεννηθείς το 1916 και ο οποίος απεβίωσε σε ηλικία 16 χρονών από μηνιγγίτιδα.
[26] Ευχαριστώ από καρδιάς και από τη θέση αυτή τον προηγούμενο της μονής Αρκαδίου Ιερομόναχο Άνθιμο Καλπάκη που με ευχαρίστηση μας μίλησε για τα χρόνια που ήταν εφημέριος στο χωριό. Η συνάντησή μας έγινε στον Μαρουλά την 25η Μαρτίου 2007.
